Xây dựng chủ đề Âm nhạc giao hưởng từ ca khúc

Thứ ba - 06/09/2016 04:50
Sử dụng giai điệu của những ca khúc quen thuộc để xây dựng chủ đề âm nhạc cho các tác phẩm giao hưởng là việc làm không mới đối nhiều nhà soạn nhạc trên thế giới. Ở Việt Nam cũng vậy, chẳng ít các tác phẩm vẫn đâu đó vang lên giai điệu của những bài ca cách mạng. Việc làm này, có lẽ là nằm trong ý đồ của các nhạc sĩ: vừa để tiếp nối với mạch nguồn văn hóa dân tộc, vừa để công chúng tiếp cận với tác phẩm một cách dễ dàng hơn...
Âm nhạc giao hưởng Việt Nam mới hình thành và phát triển từ những năm 60 của TK XX, tuy còn rất non trẻ so với lịch sử phát triển của giao hưởng thế giới, nhưng ngay từ những bước đi đầu tiên, các nhà soạn nhạc Việt Nam đều ý thức được tác phẩm của mình cần thể hiện được cái hồn của dân tộc. Để biểu hiện được nội dung, hình tượng, mỗi nhà soạn nhạc tự tìm cho mình một cách sáng tạo riêng để làm nên cái chung, cái đa dạng cho giao hưởng Việt Nam.

Mỗi một trường phái âm nhạc đều có một đặc điểm riêng biệt thể hiện được những nét đặc trưng, độc đáo của trường phái đó. Một trong những yếu tố làm nên sự khác biệt đó chính là ở chủ đề âm nhạc. Chủ đề âm nhạc là linh hồn, là xương sống của tác phẩm. Trong đó nó chứa đựng nội dung hình tượng của tác phẩm, thống nhất một cách chặt chẽ và gắn bó hữu cơ giữa hình tượng văn học và hình tượng âm nhạc. Hình tượng âm nhạc thuộc về lĩnh vực mỹ học đòi hỏi người sáng tác phải am hiểu mỹ học và các lĩnh vực khác như văn học, lịch sử, xã hội... Chủ đề âm nhạc phải gắn bó với xã hội, phản ánh các vấn đề của cuộc sống liên quan đến thẩm mỹ thời đại. Chủ đề âm nhạc là sự biểu hiện của hình tượng tác phẩm, do đó trong quá trình xây dựng chủ đề, không chỉ trần thuật mà còn phải phát triển, chính vì thế chủ đề phải có yêú tố động. Trong khi phát triển chủ đề, ngoài kỹ thuật, người nhạc sĩ phải quan tâm đến các mặt như tính lôgíc, sự hợp lý và sự gắn bó với nội dung của tác phẩm. Các chủ đề của từng chương phải có sự liên quan chặt chẽ đến nhau, do đó đòi hỏi người nhạc sĩ phải có tư duy nhất quán. Chủ đề là sự biểu hiên tập trung sâu sắc nhất mọi phương diện của tác phẩm âm nhạc, mà tác phẩm âm nhạc lại là sản phẩm của một thời đại lịch sử nhất định, được sinh ra trong những điều kiện kinh tế xã hội cụ thể, do đó nó phải mang tính dân tộc, liên quan đến vấn đề tư tưởng, thẩm mỹ của dân tộc đó.

Khi tiếp xúc với các tác phẩm giao hưởng Việt Nam thì thấy đa phần chúng đều có chủ đề rõ ràng, giai điệu điển hình, nhất là những tác phẩm viết vào những thập niên từ 60 đến 90 của TK XX. Chủ đề ấy được hình thành từ những bài ca quen thuộc, những âm điệu, tiết tấu của các làn điệu dân ca, âm nhạc cổ truyền hoặc từ ngữ điệu tiếng Việt... phải chăng điều đó đã phản ánh tâm lý âm nhạcngười Việt? 

Nhìn lại sự hình thành và phát triển của dòng âm nhạc mới Việt Nam thì thấy: ngay từ khi có trào lưu tân nhạc cho đến nay, nền âm nhạc mới Việt Nam chủ yếu vẫn là ca khúc. Hình như ca khúc với nét giai điệu dễ thuộc, dễ nhớ, có hình tượng âm nhạc rõ ràng, ca từ miêu tả được những hình ảnh cụ thể, sinh động và sát thực với cuộc sống cho nên con người Việt Nam dễ tiếp nhận.
Hơn nữa, xét về vấn đề lịch sử ta thấy, các nhà soạn nhạc giao hưởng đầu tiên của Việt Nam đều trưởng thành từ người viết ca khúc trước khi viết khí nhạc. Một mặt, khi tiếp xúc, nghe và thưởng thức các tác phẩm khí nhạc, người nghe phải có một trình độ nhất định. Nhìn chung trình độ hiểu biết của công chúng Việt Nam về các tác phẩm âm nhạc kinh điển chưa cao. Mặt khác, đường hướng phát triển của nền âm nhạc Việt Nam xưa nay vẫn theo dòng mạch từ thơ đến ca. Ca hát vẫn luôn giữ vai trò và vị thế chủ đạo. Nghe nhạc qua lời ca, hiểu nhạc thông qua ca từ đã trở thành truyền thống cảm thụ âm nhạc của người Việt Nam. Điều đó có thể giải thích bằng tâm lý, bằng thị hiếu nghệ thuật hoặc đường hướng cảm thụ nghệ thuật, nhưng có lẽ sâu xa hơn thì đó chính là tâm thức văn hóa âm nhạc người Việt. Phải chăng các nhà soạn nhạc Việt Nam đã nắm được tâm thức văn hóa đó cho nên trong các tác phẩm giao hưởng của họ, nổi trội nhất là chủ đề thường có tính ca xướng, các bè giai điệu uyển chuyển, đó là một nét mang bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Do chú trọng đến tính giai điệu, nên tư duy sáng tác của các nhạc sĩ thiên về tự sự, tức là kể lại, thuật lại, tả lại về lịch sử, cuộc sống, tâm tư tình cảm, bản lĩnh, cốt cách của con người, của dân tộc... 

Sử dụng giai điệu ca khúc để xây dựng chủ đề cho tác phẩm khí nhạc không phải là việc làm mới mẻ, thật ra đã có một số nhạc sĩ trên thế giới từng làm. Chẳng hạn, Giao hưởng số 11 của Shostakovich đã sử dụng chủ đề từ các ca khúc cách mạng như Hãy nghe đây, Hãy ngả mũ, Các anh đã ngã xuống, Tiếng nói tự do muôn năm, Bọn bạo chúa hãy run lên, để xây dựng chủ đề cho các chương nhạc.

Trong giao hưởng Việt Nam, một số nhạc sĩ đã sử dụng giai điệu ca khúc để xây dựng chủ đề cho các chương nhạc. Việc sử dụng giai điệu ca khúc để xây dựng chủ đề cho một tác phẩm khí nhạc có những thuận lợi bởi: ca khúc đó đã được sinh ra trong hoàn cảnh xã hội nhất định và mang dấu ấn của một